Etik ve Bilimsel Çerçeve

Temel Amaç: Ölçeklerin temel amacı, üniversite ve kariyer planlama sürecinde kullanıcıların kendilerini daha iyi tanımalarına, güçlü ve gelişime açık yönlerini fark etmelerine ve daha bilinçli kararlar alabilmelerine destek olmaktır.

📚1. Kuramsal Temel ve Modeller

Kariyo.io testleri tek bir teoriye değil, birden fazla iyi bilinen kuramsal kaynağın birlikte değerlendirilmesine dayanmaktadır:

🧠 Kişilik Boyutları ve Tipolojiler

Jung'un psikolojik tipleri ve bu tipolojiden türeyen Myers–Briggs yaklaşımı (E–I, S–N, T–F, J–P eksenleri), kişilik testinin dört ana boyutunun ve 16 tiplik yapının kavramsal temelini oluşturur. Beş Faktör Modeli (Big Five) literatürü de kişilik eğilimlerinin süreklilik gösteren yapısına dair genel arka plan sağlar.

💼 Mesleki İlgi ve Kariyer Uyumu

Holland'ın RIASEC kuramı (Realistic, Investigative, Artistic, Social, Enterprising, Conventional) başta olmak üzere modern kariyer psikolojisi çalışmaları, ilgi alanı testlerinin ve kariyer uyumluluk modelinin "kişilik–ilgi–çevre uyumu" çerçevesini destekler.

🎯 Çoklu Zekâ ve Alan Bazlı Potansiyel

Gardner'ın çoklu zekâ yaklaşımı, sayısal/analitik, sözel, sanatsal, müzikal, kişilerarası gibi farklı alanlarda potansiyel değerlendirmesi yapan ölçekler için teorik referans görevi görür.

📖 Öğrenme Tercihleri ve Deneyimsel Öğrenme

VARK (Visual, Aural, Read/Write, Kinesthetic) gibi öğrenme stili modelleri ve Kolb'un deneyimsel öğrenme kuramı, Kariyo.io'daki görsel, işitsel, okuma–yazma, kinestetik ve bağlam/örnek temelli öğrenme tercihleri boyutlarının tasarımında kullanılır.

⚖️ Değerler ve Çalışma Yaşamı

Schwartz'ın temel değerler kuramı ve Super'in kariyer gelişimi yaklaşımı, "değer testleri"nin içerik alanlarını (gelir, güvence, etik, sosyal etki, statü, iş–yaşam dengesi vb.) şekillendiren başlıca referanslardır.

📏 Ölçek Geliştirme ve Psikometrik İlkeler

Testlerin madde yazımı, puanlama mantığı ve ileride yürütülecek güvenirlik/geçerlik çalışmalarının tasarımı, klasik ölçme–değerlendirme ve psikometrik kuramlara dayanmaktadır (örneğin iç tutarlılık, madde analizi, faktör analizi, kriter geçerliği vb.).

🤖2. Madde Geliştirme Süreci ve AI/LLM Kullanımı

Kariyo.io testlerinde kullanılan sorular (maddeler), tamamen insan eliyle yazılmamış; yapay zekâ destekli metin üretim araçlarının kontrollü biçimde kullanıldığı bir süreçle oluşturulmuştur.

1️⃣ Kavramsal Çerçevenin Tanımlanması

Her ölçek için önce ölçülmek istenen kavram, ilgili boyutlar ve alt boyutlar netleştirilir. Örneğin kişilik için: sosyal enerji, bilgi işleme, karar verme, yaşam tarzı gibi eksenler.

2️⃣ AI/LLM ile İlk Madde Taslağının Üretilmesi

Tanımlanan her boyut için, büyük dil modelleri (LLM) kullanılarak çok sayıda madde taslağı üretilir. Promt'lar, hem teorik tanımları hem de yaş grubuna uygun dil düzeyini içerecek şekilde kurgulanır.

3️⃣ Uzman Gözden Geçirmesi ve Filtreleme

Yapay zekâ tarafından üretilen madde havuzu, yönetim bilişim sistemleri ve ilgili alanlarda çalışan akademisyen/araştırmacı tarafından tek tek incelenir. Bu aşamada:

Kavramsal çerçeveye uymayan,
Yaş grubuna uygun olmayan,
Kültürel olarak sorunlu veya yanlış anlaşılmaya açık,
Aşırı kişisel/sakıncalı içerik taşıyan maddeler elenir veya düzeltilir.

Sonuç: AI çıktısı "ham taslak" olarak kalır; nihai madde seti insan denetiminden geçmiş sürümdür.

4️⃣ Dijital Ortama Aktarım ve Etiketleme

Kabul edilen her madde veritabanına; ilgili boyut etiketi (ör. E+, I+, LS_VISUAL vb.), ters madde bilgisi (isReverse) ve ağırlık katsayısı (weight) ile birlikte kaydedilir.

Etik Şeffaflık: Bu süreç, testlerin "AI tarafından üretilmiş ama insan tarafından denetlenmiş ve düzenlenmiş" hibrit bir yapıda olduğunu açıkça ortaya koyar. Kullanıcılara bu sürecin gizlenmemesi; platformun şeffaf bir biçimde "AI destekli madde geliştirme" kullandığını belirtmesi etik açıdan önemlidir.

🚧3. Ölçeklerin Mevcut Durumu: Geliştirme / Pilot Aşaması

Önemli Not: Kariyo.io testleri henüz uzun yıllardır kullanılan, tüm psikometrik analizleri tamamlanmış "yerleşik" ölçekler değildir.

Sistem yeni olduğu için, şu aşamada yeterli sayıda kullanıcı verisi birikmediğinden Cronbach alfa, faktör analizi, madde ayırt edicilik indeksleri gibi istatistiksel göstergeler henüz raporlanmamaktadır.

Şu Anda

Ölçekler "kurama dayalı, rasyonel (theory-driven) tasarım" mantığıyla çalışır
Alt boyutlar ve madde–boyut ilişkilendirmeleri ilgili literatüre ve uzman görüşüne göre kurgulanmıştır
Puanlama şemaları (ağırlıklar, eşikler, düzey sınıfları) başlangıçta tasarımsal/kuramsal kararlara dayanır

Yeterli Örneklem Büyüklüğüne Ulaşıldığında

İç tutarlılık (Cronbach alfa)
Madde-toplam korelasyonları
Keşfedici ve doğrulayıcı faktör analizleri
Gerekirse madde çıkarma/ekleme ve ağırlık güncelleme
Kriter geçerliği (örneğin başarı, memnuniyet, kariyer kalıcılığı ile ilişkiler)

çalışmaları yapılacak ve model periyodik olarak güncellenecektir.

🧮4. Puanlama Mantığının Genel İlkeleri

Testlerin arka plandaki puanlama sistemi, tüm ölçekler için ortak bir çekirdek mantık üzerine kuruludur:

📊 Temel Adımlar

Madde skoru: Her madde için 1–5 arası Likert tipi yanıt alınır
Ters maddelerin düzeltilmesi: düzeltilmiş skor = 6 − orijinal skor
Ağırlık katsayısı: item_score = corrected_score × weight
Alt ölçek toplamları: raw_score = Σ item_score
Yüzdelik skorlar: percent = (raw_score / max_score) × 100

⚠️5. Kullanım Amacı, Sınırlılıklar ve Etik İlkeler

⛔ Kariyo.io testlerinin tamamı:

TANI KOYMAK veya PSİKOLOJİK/TIBBİ/HUKUKİ KARAR VERMEK için tasarlanmamıştır.

Amaç:

Kullanıcının kişilik eğilimleri, ilgi alanları, yetenek profili hakkında öz farkındalık oluşturmak
Üniversite bölümü seçiminde, kariyer yöneliminde karar destek sağlamak
Kullanıcıyı, rehberlik servisi, öğretmenler, aile ve uzmanlarla daha nitelikli diyalog kurmaya teşvik etmek

🛡️ Önemli Uyarılar

Tek bir testin veya tek bir skorun "kader belirleyici" olarak kullanılmaması gerekir
Kritik kararlar mutlaka okul rehberlik servisleri, uzman danışmanlık ve aile ile birlikte değerlendirilmelidir
Test sonuçları bazen mevcut ruh hâlini, geçici stres düzeyini yansıtabilir
Yeniden uygulama, uzun dönemli gözlem ve geri bildirimlerle birlikte ele alınmalıdır

🔐 Etik İlkeler

Şeffaflık

Testlerin kuramsal kökeni, AI/LLM kullanımı, ölçeklerin henüz geliştirme aşamasında olduğu kullanıcılardan gizlenmez, açıkça ifade edilir.

Zarar Vermeme (non-maleficence)

Kullanıcıya zarar verebilecek, damgalayıcı veya gereksiz derecede hassas içeriklerden kaçınılır.

Gizlilik ve Veri Koruma

Kişisel veriler, ilgili mevzuata uygun olarak saklanır ve analizler toplulaştırılmış/anonimleştirilmiş düzeyde yapılır.

İnsan Denetimi

AI çıktılarına körü körüne güvenilmez; madde havuzunun oluşturulması ve ölçeklerin geliştirilmesinde insan uzmanlar son kontrol mercidir.

📖6. Temel Akademik Kaynaklar

Aşağıdaki çalışmalar, Kariyo.io testlerinin kuramsal ve yöntemsel temelini oluşturan, literatürde yaygın kabul görmüş kaynaklardan seçilmiştir.

Kişilik ve Tipoloji

• Jung, C. G. (1921). Psychologische Typen. Rascher.
• Myers, I. B., McCaulley, M. H., Quenk, N. L., & Hammer, A. L. (1998). MBTI Manual: A Guide to the Development and Use of the Myers-Briggs Type Indicator (3rd ed.). Consulting Psychologists Press.
• McCrae, R. R., & Costa, P. T., Jr. (1989). Reinterpreting the Myers-Briggs Type Indicator from the perspective of the Five-Factor Model of Personality. Journal of Personality, 57(1), 17–40.
📎 DOI: 10.1111/j.1467-6494.1989.tb00759.x
• McCrae, R. R., & Costa, P. T., Jr. (2003). Personality in Adulthood: A Five-Factor Theory Perspective (2nd ed.). Guilford Press.

Mesleki İlgi ve Kariyer Psikolojisi

• Holland, J. L. (1997). Making Vocational Choices: A Theory of Vocational Personalities and Work Environments (3rd ed.). Psychological Assessment Resources.
📚 ISBN: 978-0911907278
• Nauta, M. M. (2010). The development, evolution, and status of Holland's theory of vocational personalities. Journal of Vocational Behavior, 77(3), 181–196.
📎 DOI: 10.1016/j.jvb.2010.07.001
• Savickas, M. L. (2013). Career construction theory and practice. In S. D. Brown & R. W. Lent (Eds.), Career Development and Counseling (2nd ed., pp. 147–183). Wiley.

Çoklu Zekâ ve Alan Bazlı Potansiyel

• Gardner, H. (1983/2011). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. Basic Books.
📚 ISBN: 978-0465024339
• Gardner, H. (1999). Intelligence Reframed: Multiple Intelligences for the 21st Century. Basic Books.

Öğrenme Tercihleri ve Öğrenme Stilleri

• Kolb, D. A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Prentice Hall.
• Fleming, N. D., & Mills, C. (1992). Not another inventory, rather a catalyst for reflection. To Improve the Academy, 11, 137–155.
📎 DOI: 10.1002/j.2334-4822.1992.tb00213.x
• Coffield, F., Moseley, D., Hall, E., & Ecclestone, K. (2004). Learning Styles and Pedagogy in Post-16 Learning: A Systematic and Critical Review. Learning and Skills Research Centre.

Değerler ve Kariyer Değerleri

• Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values. Advances in Experimental Social Psychology, 25, 1–65.
📎 DOI: 10.1016/S0065-2601(08)60281-6
• Super, D. E. (1990). A life-span, life-space approach to career development. In D. Brown & L. Brooks (Eds.), Career Choice and Development (2nd ed., pp. 197–261). Jossey-Bass.

Ölçek Geliştirme, Güvenirlik ve Geçerlik

• DeVellis, R. F., & Thorpe, C. T. (2021). Scale Development: Theory and Applications (5th ed.). Sage.
• Nunnally, J. C., & Bernstein, I. H. (1994). Psychometric Theory (3rd ed.). McGraw-Hill.
• Kline, P. (2015). A Handbook of Test Construction: Introduction to Psychometric Design. Routledge.

AI, Etik ve Dijital Ölçme

• Floridi, L., & Cowls, J. (2019). A unified framework of five principles for AI in society. Harvard Data Science Review, 1(1).
• UNESCO. (2021). Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. UNESCO.

📚7. Ek Akademik Kaynaklar ve DOI Linkleri

Kariyer psikolojisi, kişi-çevre uyumu ve test geliştirme standartları için ek kaynaklar:

[1] Lent, R. W., Brown, S. D., & Hackett, G. (1994). Toward a unifying social cognitive theory of career and academic interest, choice, and performance. Journal of Vocational Behavior, 45(1), 79–122.

📎 DOI: 10.1006/jvbe.1994.1027

[2] Kristof-Brown, A. L., Zimmerman, R. D., & Johnson, E. C. (2005). Consequences of individuals' fit at work: A meta-analysis of person–job, person–organization, person–group, and person–supervisor fit. Personnel Psychology, 58(2), 281–342.

📎 DOI: 10.1111/j.1744-6570.2005.00672.x

[3] Costa, P. T., Jr., & McCrae, R. R. (1992). Revised NEO Personality Inventory (NEO PI-R) and NEO Five-Factor Inventory (NEO-FFI) professional manual. Odessa, FL: Psychological Assessment Resources.

📚 Publisher: PAR (Psychological Assessment Resources)

[4] American Educational Research Association, American Psychological Association, & National Council on Measurement in Education. (2014). Standards for educational and psychological testing. Washington, DC: American Educational Research Association.

📚 Test geliştirme için kurumsal standart

[5] Messick, S. (1995). Validity of psychological assessment: Validation of inferences from persons' responses and performances as scientific inquiry into score meaning. American Psychologist, 50(9), 741–749.

📎 DOI: 10.1037/0003-066X.50.9.741

[6] Dawis, R. V., & Lofquist, L. H. (1984). A psychological theory of work adjustment: An individual-differences model and its applications. Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.

📚 Theory of Work Adjustment (TWA) - İş değerleri ve uyum

[7] Ackerman, P. L., & Heggestad, E. D. (1997). Intelligence, personality, and interests: Evidence for overlapping traits. Psychological Bulletin, 121(2), 219–245.

📎 DOI: 10.1037/0033-2909.121.2.219

[8] Su, R., Rounds, J., & Armstrong, P. I. (2009). Men and Things, Women and People: A Meta-Analysis of Sex Differences in Interests. Psychological Bulletin, 135(6), 859–884.

📎 DOI: 10.1037/a0017364

[9] Päßler, K., Beinicke, A., & Hell, B. (2015). Interests and intelligence: A meta-analysis. Intelligence, 50, 30–51.

📎 DOI: 10.1016/j.intell.2015.02.001

❓8. Sıkça Sorulan Sorular

Bu testler bilimsel mi?

Evet, testlerimiz Jung, Holland RIASEC, Gardner, Kolb gibi literatürde kabul görmüş teorilere dayanır. Ancak henüz uzun yıllardır kullanılan "yerleşik" ölçekler değildir; geliştirme aşamasındadır. Psikometrik analizler (Cronbach alfa, faktör analizi) yeterli veri biriktiğinde yapılacaktır.

AI kullanımı güvenilir mi?

AI (LLM) sadece madde taslağı üretmek için kullanılır. Tüm maddeler akademisyen/araştırmacı tarafından tek tek incelenir, filtrelenir ve düzenlenir. Nihai madde seti insan denetiminden geçmiş sürümdür. Bu hibrit yaklaşım hem verimlilik hem de kalite sağlar.

Sonuçlar ne kadar doğru?

Test sonuçları "olasılık alanı daraltır", kesin cevap vermez. En iyi sonuç, çoklu kanıt (kişilik + ilgi + yetenek + değerler) birlikte kullanıldığında çıkar. Sonuçlar, görüşme/koçluk ve gerçek deneyimle (staj, proje) desteklenmelidir.

Hangi teorilere dayanıyor?

Kişilik için Jung ve Big Five, kariyer için Holland RIASEC ve SCCT (Social Cognitive Career Theory), öğrenme için Kolb ve VARK, değerler için Schwartz ve TWA (Theory of Work Adjustment). Toplam 24 akademik kaynak kullanılmıştır.

Psikolog değerlendirmesi yerine geçer mi?

Hayır. Bu testler bilgilendirme ve farkındalık amaçlıdır. Profesyonel psikolojik değerlendirme, klinik tanı veya tedavi yerine geçmez. Ciddi kariyer kararsızlığı veya psikolojik destek ihtiyacı durumunda uzman yardımı alınmalıdır.

Sonuçlar neden zamanla değişiyor?

İlgi ve değerler; deneyim, çevre ve hedeflerle değişebilir. Bu normal ve sağlıklıdır. Testi 6-12 ayda bir tekrarlamak, gelişiminizi takip etmek için önerilir. Kişilik eğilimleri daha stabil olsa da, yaşam deneyimleriyle evrilebilir.

Çocuklar/öğrenciler için uygun mu?

Testler 16 yaş ve üzeri için tasarlanmıştır. Lise ve üniversite öğrencileri için uygundur. Sonuçlar "etiketleme" için değil, farkındalık ve rehberlik için kullanılmalıdır. Ebeveyn/öğretmen desteği önerilir.

Geçerlik ne demektir?

Geçerlik, testin "ölçmek istediği şeyi gerçekten ölçüp ölçmediği"dir (Messick, 1995). Yapı geçerliği, kriter geçerliği, içerik geçerliği gibi türleri vardır. Kariyo.io testleri için geçerlik kanıtları, kullanıcı verisi biriktikçe toplanacaktır.

✍️ Yazar ve Kurum Bilgisi

Yazar

👤 Doç. Dr. Özel Sebetci

Kurum

🏛️ Aydın Adnan Menderes Üniversitesi

🏢 BudunAI Bilişim ve Teknoloji

Son Güncelleme

📅 04 Ocak 2026

İletişim

📧 info@budunai.com

Editoryal Politika: Bu sayfa, akademik literatür ve bilimsel araştırmalara dayanarak hazırlanmıştır. Kaynaklar düzenli olarak gözden geçirilir ve güncellenir. Detaylı metodoloji dokümantasyonu talep üzerine sunulur.

📋 Bu Çerçevenin Amacı

Bu bilgilendirme, Kariyo.io testlerinin bilimsel dayanaklarını, geliştirme sürecini ve etik ilkelerini şeffaf bir biçimde ortaya koymayı hedefler. Kullanıcılarımızın, sonuçları yorumlarken bu arka planı göz önünde bulundurmalarını ve testlerin sınırlılıklarını bilmelerini önemsiyor; böylece testlerin bir farkındalık ve destek aracı olarak en iyi şekilde değerlendirilmesine katkı sağlamak istiyoruz.